محمدعلی خسروی-چاهک موسویه

 عنوان

آیا تیز هوشان باید در مدارس جداگانه تحصیل کنند؟

چكيده

در اين مقاله ابتدا ديدگاههاي متفاوت راجع به آموزش تيز هوشان يررسي و سپس تاريخچه آموزش تيز هوشان در ايران بررسي شده است . 

گروهي معتقدند آموزش تيز هوشان بايد در مدارس جدا گانه انجام شود . تيز هوشان نيازمند خدمات آموزشي ويژه اي هستند كه نمي توان آن را از طريق مدارس عادي  ارائه نمود.

پاره اي از بحث هاي مربوط به آموزش تيز هوشان نيزبه نحوه شناسايي تيز هوشان اختصاص يافته است. اتفاق نظري در مورد نحوه شناسايي تيز هوشان وجود ندارد. برخي از مخالفان آموزش جدا گانه تيز هوشان معتقدند ابزارهاي مورد استفاده براي شناسايي تيز هوشان روايي ندارد و به جاي استعداد افراد آموخته هاي آنها را اندازه گيري مي كند.

گروهي نيز با طرح مسئله برابري اجتماعي معتقدند جداسازي عده اي از شهروندان وآموزش ويژه آنها، عملي غير دموكراتيك و نخبه پروري است.

حدود 32 سال است كه از آغاز فعاليت هاي آموزش و پرورش تيز هوشان در ايران مي گذرد .

همزمان با تاسيس اداره كل امور كودكان و دانش آموزان  استثنايي در سال 1347 اولين مدرسه كودكان تيز هوش ويژه دانش آموزان  ابتدايي و راهنمايي نيز در تهران افتتاح شد كه عملاً از سال 1348 آغاز به كار كرد. از آن زمان تا كنون آموزش تيز هوشان در  ايران فراز و نشيب هايي داشته كه در قسمت پاياني مقاله به پرداخته شده است.

مقدمه

            منابع انساني مهمترين بخش ثروت يك جامعه محسوب مي شوند. در مطالعه اي كه در بانك جهاني انجام شد ثروت جوامع را به سه دسته تقسيم كرده اند., ثروتي كه در منابع انساني تجسم يافته است , ثروتي كه در منابع طبيعي است و ثروتي كه در سر مايه گذاري ها است. در سطح جهان حدود 64درصد ثروت در منبع انساني       مي باشد اما در ژاپن و آلمان اين رقم حدود 80درصد است. يعني مجموع منابع طبيعي وسر مايه گذاري ها در اين كشور ها فقط حدود 20 درصد است. (عظيمي , حسين, 1381 ص 8). جدا سازي مدارس تيز هوشان داراي محاسن و معايبي است . اين محاسن و معايب با عث طرح ديدگاههاي متفاوتي در مورد آموزش تيز هوشان شده است. اما آنچه بين همه آن ديدگاهها مشترك است اين است كه تنها كنار هم قرار دادن انسان هاي تيز هوش كه از مهمترين منابع انساني هستند براي آموزش آنها كافي نيست. در اين مقاله به بررسي اين ديگاهها پرداخته مي شود.

بيان مسئله

در مورد آموزش تيز هوشان دو ديد گاه متفاوت وجود دارد. گروهي معتقدند ايجاد يك برنامه آموزشي ويژه براي تيز هوشان و جدا كردن اين دانش آموزان از افراد عادي آنها را به عنوان تافته جدا بافته نشان مي دهد و ممكن است تيز هوشان دوستان خود را از دست بد هندو محيطهاي آموزشي متفاوت باعث ايجاد تفاوتهاي قابل توجهي در خود پنداري و طرز فكر اين دانش آموزان شود (كالاگر , جيمز , 1367 ص 409).

در مقابل گروهي معتقدند دانش آموزان تيز هوش و با استعداد كساني هستند كه طبق تشخيص افراد صلاحيت دار به دليل استعداد بر جسته خود قادر به عملكرد عالي هستند. اين افراد به خدمات و برنامه آموزشي متفاوتي وراي آنچه معمولا از طريق برنامه عادي مدرسه ارائه مي شود نيازمندند.

بسياري از معلمين گمان مي كنند اصلاح و سازگاركردن برنامه آموزشي براي تيز هوشان به معناي آن است كه صرفاً انواع طولاني تر و مفصل تر تكاليف دانش آموزان عادي را به آنها بدهيم. در حالي كه مطابق اين ديد گاه  محتواي دروس و شيوه هاي تدريس و معلمين آنها با دانش آموزان عادي بايد متفاوت با شد.

طرف داران ديدگاه دوم گلايه دارند كه كتابهاي درسي در حال حاضر مطالبي ساز ماندهي شده دارند و كودكان تيز هوش بدون كشف دانش به درك دانش ارائه شده در كتب مي پردازند. محتواي دروس اين كودكان بايد يادگيري خلاق را به آنها بياموزد نه اينكه دانش آموز تقليد كننده دانش ارائه شده توسط معلم باشد. (كالاگر , جيمز , 1367 ص320).

در كشور ما نظريه آموزش جداگانه تيز هوشان پذيرفته شده است. اما به نظر مي رسد لوازم تحقق اين نظريه مثل محتواي جداگانه دروس, شيوه هاي متفاوت ارزشيابي و ويژگي هاي معلمان و مديران  اين آموزشگاهها مهيا نشده است. احتمالاً ديد گاه ساده اي كه معتقد است برنامه مفصل تر و طولاني تر دانش آموزان عادي بايد براي دانش آموزان تيز هوش اجرا شود , پذيرفته شده است.

در اين مقاله ديگاههاي متفاوت در مورد آموزش تيزهوشان بررسي مي شود.

اهميت و ضرورت

خطا در آموزش تيز هوشان علاوه بر اينكه جامعه را از مهمترين منابع انساني محروم مي سازد مي تواند  باعث كاهش  انگيزه به تحصيل, ايجاد اضطراب و نگراني براي دانش آموزان و خانواده هاي آنها شود.

گروهي توسعه را توليد علم و دانش مي دانند0(عظيمي , حسين , 1381 ص8).توليد علم و دانش تا حد زيادي به بستگي به چگونگي آموزش دانش آموزان دارد.

برخي از بخشهايي كه مي توانند از نتايج اين بررسي استفاده نمايند عبارتند از :

وزارت آموزش و پرورش جهت اصلاح ساختار آموزش تيز هوشان

سازمان آموزش و پرورش استان اصفهان جهت بازنگري اداره مدارس تيز هوشان

مديران مدارس استعدادهاي درخشان

چه كساني تيز هوش هستند؟

گرچه نمره آزمون هوش مي تواند ملاك نسبتاً خوبي براي تعيين و تعريف افراد با هوش باشد اما بايد توجه داشت كه اين گونه آزمون ها قادر به اندازه گيري همه جنبه هاي هوش نيستند, براي مثال يكي از جنبه هاي تيز هوشي كه در تعريف وشناسايي آنان به كار مي رود قدرت رهبري و مديريت ونيز خلاقيت آنان است كه تست هاي هوش نمي تواند اين ويژگي را اندازه گيري كند (ملك پور , 1380ص9).

تعاريف متعددي از تيز هوشي شده است كه به چند نمونه آن اشاره مي شود:

در اصلاحيه 1978 قانون عمومي آمريكا كودكان تيز هوش چنين تعريف شده اند:

كودكان و نوجوانان سنين قبل از دبستان, دبستان ,يا دبيرستاني كه داراي توانايي هوشي بالا , خلاقيت,توانايي در يك موضوع علمي خاص و توانايي مديريت و رهبري هستند و به خدمات آموزشي خاصي نياز دارند( ملك پور,1380ص10) .

به هر حال ضريب هوشي يكي از ملاك هاي بسيار مناسب براي شناسايي كودكان تيز هوش است. ضريب هوشي 140-130 ملاك تعيين كودكان تيز هوش است(ملك پور , 1380ص9).

در تعريف ديگري ,كودكان تيز هوش و با استعداد كساني هستند كه بر طبق تشخيص افراد صلاحيتدار و اهل فن به دليل استعدادهاي بر جسته خود قادر به عملكرد هاي عالي هستند اين كودكان به خدمات و برنامه آموزشي متفاوتي وراي آنچه معمولا از طريق برنامه عادي مدرسه ارائه مي شود ، نيازمندند تا به مسوليتشان نسبت به خود و جامعه واقف شوند . كودكان برخوردار از عملكرد بالا شامل كساني مي شوند كه در هر يك از زمينه هاي زير داراي موفقيتي مشهود و يا توانائي بالقوه اي باشند : 1-توانايي ذهني عام 2-استعدادهاي خاص 3-تفكر سازنده 4-توانايي  رهبري 5-توانايي رواني – حركتي 6-توانايي در بكار گيري سيستمهاي نمادي آموخته شده ذهني ( يعني بدون اتكاء به معلم و محيط اطرافش با اتكاي خود مطالب را فراگيرد ) 7-هنرهاي نمايشي و ديداري(گالا گر, 1367,ص 112).

گروهي از پژوهشگران نيز علائم و ويژگي هاي زير را نشان دهنده تيز هوشي مي دانند:

كودك تيزهوش : 1-مراحل رشد را زودتر از حد معمول مي گذراند 2- زودتر به حرف مي افتد 3- از كلماتي پر محتوا وسليس و روان براي صحبت كردن استفاده مي كند 4- خواستار ارتباط پايدار با بزرگسالان است 5- نسبت به تصاوير بسيار حساس و هوشيار است 6- در پي تجربيات جديد است 7- دامنه تمركز او وسيع و طولاني است 8- در هشت سالگي خود انتقادي واقع گرايانه از خود نشان مي دهد 9- به راحتي خواندن را فرا مي گير د 10- اطلاعات را سريع و با تمام جزئيات به خاطر مي آمد 11- دوستدار آموختن است 12- تمايل به سازماندهي ديگران دارد ( خاضعي ،1380,ص25) .

 گزارش تخصصي كه توسط كميسيون مدارس استراليا در 1980 پس از مطالعه ديدگاههاي كارشناسان با عنوان آموزش دانش آموزان  تيزهوش انتشاريافت .اين گزارش حاكي است ,كه در باره مفهوم تيز هوشي , برداشتهاي ضد و نقيض وجود دارد. كميسيون ياد شده ضمن بررسي تعاريف گوناگون تعريف زير از تيز هوش ارائه داده است:

تيز هوش به فردي اطلاق مي شود كه ضمن برخورداري از قواي فكري والا واستعداد فراوان از خلاقيت و ساير توانايي ها نيز بهره اي برده باشد. وبه آموزش فراتر از آنچه در مدارس عادي ارائه مي شود نيازمند باشد(سجاديه ,1368, ص94).

همانگونه كه مشاهده مي شود تعريف فوق نيز آن قدر مبهم است كه عملياتي كردن اين تعريف را با مشكل مواجه مي سازد.

شناسايي تيز هوشان

پاره اي از بحث هاي مربوط به تيز هوشان به نحوه ي شناسايي افراد تيز هوش اختصاص يافته است.

شيوه هاي عمده به كار رفته و توصيه شده در شناسايي دانش آموزان تيز هوش عبارتند از : 1-مشاهده و شناسايي توسط معلم 2-نمره هاي آزمون موفقيت تحصيلي گروهي 3-نمره هاي آزمون گروهي 4-موفقيتهاي تحصيلي گذشته 5-نمره هاي آزمون هوش فردي 6-نمره هاي آزمون خلاقيت (گالا گر, 1367,ص 112)  .

در شناسايي و تشخيص كودك تيز هوش نقش قضاوتي معلم بسيار موثر است . معلم با مشاهده دقيق و          ا رزيابي و بررسي اعمال وكودك تصويري از او ترسيم كند .

كودكان تيز هوش را در چهار طبقه مي توان تقسيم كرد: 1- كودكاني كه در گروه موفق قرار دارند زيرك و باهوش هستند و كنجكاو فعال هستند 2- كودكاني كه تيز هوشي آنها به دلايل مشكلات رفتاري مثل مردودي ، ناسازگاري و… ديده نمي شود 3- كودكاني كه به دليل كمرويي ، كم حرفي تيز هوشي نهفته دارند 4- كودكاني كه بسيار خلاق هستند كه مبتكر و خلاق و خيالپرداز هستند .

براي شناسايي و تشخيص كودكان تيز هوش به بهترين نحو بايد براساس نيازهاي انها با آنها ارتباط بر قرار كرد و شناسايي آنها شامل مراحل زير از ديد معلمان مي شود :

1-تاريخچه فردي و بررسي موفقيتها 2-مشاهدات عيني معلم  3-آزمونهاي ميزان شده (آزمون هوش)4-ثبت بر قراري ارتباط و برنامه ريزي (حسين دوست , 1372 ,49).

همانگونه كه ملاحظه مي شود موفقيتهاي تحصيلي , نمره آزمون هوش و تشخيص معلمان از نظر نويسندگان مذكور در شناسايي تيز هوشان سهم مهمي دارند.اما موفقيت تحصيلي فقط تابع هوش نيست وبه متغير هاي ديگري نيزوابسته است.بنابراين به راحتي مي توان گفت ممكن است كودكي تيز هوش, نمرات كمي از دروس مدرسه كسب كندولي با اين حال كم هوش نيست.

در گزارش كميسيون مدارس استراليا در 1980 نارسايي هاي موجود در روشهاي شناخت دانش آموزان  تيزهوش بيان شده است.به اعتقاد كميسيون يكي از مهمترين نارسايي هاي موجود, معيار قرار دادن آموخته هاي كودك به جاي استعداد واقعي وي بود.از اين رو اين كميسيون خاطر نشان كرد كه روشهاي شناخت تيز هوشان بايد بسته به عرصه و محدوده شناخت تيزهوش متنوع باشد.مثلا روش شناخت تيز هوش در عرصه آموزش عمومي با نحوه شناخت تيز هوش در عرصه هنر بايد متفاوت باشد.(سجاديه,1368,ص95).

به لحاظ تنوع روشهاي ارزيابي, هيچ كشوري به اندازه آمريكا از ابزارهاو معيارهاي گوناگون براي شناسايي تيز هوشان بهره نمي برد(سجاديه,1368,ص101).

ويژگي هاي برنامه هاي آموزشي تيز هوشان

بسياري از معلمين تيز هوشان معتقدند كه اصلاح و سازگار كردن برنامه ابتدائي براي دانش آموزان تيز هوش به معناي آن است كه صرفا انواع طولاني تر تكاليف دانش آموزان عادي را  به آنها بدهيم (گالا گر, 1367,ص 131). 

به نظر مي رسد در كشور ما نيز چنين برداشتي از بر نامه آموزشي تيز هوشان وجود دارد.به خاطر همين تصور,از تفاوتهاي مهم مدارس استعدادهاي درخشان  زيادتر بودن ساعات كلاسهاي فيزيك و رياضي نسبت به مدارس عادي است.اما اگر حتي بپذيريم كه تيز هوشان بايد در مدرسه ويژه اي در س بخوانند واز ساير دانش آموزان  جدا شوند,آموزش آنها شرايط ويژه اي بايد داشته باشد. طر فدارن جدايي مدارس تيز هوشان از مدارس عادي معتقدند:

محتوي دروس تيز هوشان بايد مدام و پيوسته در حال تغيير باشد و نمي توان محتوي دروس آنها را با كودكان عادي يكي دانست و استفاده از معلمين با تجربه و داراي سطح علمي بالا كه قادر به تدريس به اين كودكان در سطح بالا باشند و بتوانند تفكر خلاق آنها را پرورش دهند .

تفكر كودك تيز هوش بايد يك تفكر مولد باشد و در مهارتهاي فكري او با كمك محتوي دروس و معلم تغيير ايجاد كرد . كودك تيز هوش بايد تفكر خلاق يا حل مساله داشته باشد يعني به جاي اينكه به معلم و كتاب درسي وابسته باشد تا چيزي به او بياموزند خود به تنهايي بياموزد .

استفاده از روش تدريس اكتشافي براي آموزش كودكان تيز هوش باعث مي شود كه آنان به فكر يافتن خود دانش گمارده شوند و در تلاش باشند. طرفداران اين روش گلايه دارند كه كتابهاي درسي در حال حاضر از اين روش استفاده نمي كنند و مطالب آنها سازمان بندي شده و منظم مي باشد و كودكان تيز هوش بدون كشف دانش ارائه شده در كتب به درك دانش فقط مي پردازند .

محتوي دروس اين كودكان بايد يادگيري خلاق را به آنها بياموزد نه اينكه كودك تقليدكننده دانش ارائه شده توسط معلم باشد . در روش اكتشافي معلم بايد زمان و آمادگي بيشتري براي تدريس داشته باشد ولي اين روش شور و هيجان زيادي براي كودكان دارد  (گالا گر, 1367,ص 131) .

برنامه ريزي درسي و آموزش براي كودكان تيز هوش بايد مهارتهاي يادگيري را به آنها تعليم دهد تا بدون نياز به معلم عمل كنند. دانش آموزان تيز هوش بايد قادر باشند كه با استفاده از مهارتهاي پژوهشي در جنگلي از حقايق و ايده هاي مشابه مهارتهاي پژوهشي مورد نياز براي زنده ماندن در يك جنگل طبيعي ، مسائل را حل كنند و در جستجوي جواب باشند (گالا گر, 1367,ص 326 ).

براي سازگاركردن برنامه مدارس با توانايي كودكان تيز هوش روشهاي زير توصيه شده است:

تسريع در برنامه هاي آموزشي 2- غني كردن برنامه هاي آموزشي 3- آموزش جداگانه براي كودك تيز هوش

براي ايجاد و اجراي يك برنامه ويژه براي تيز هوش ابتدا بايد آنها را از نظر نظر تواناييها ، ضعفها ، علايق ، عادات ، محيط خانواده ، همسالان مورد ارزيابي قرار گيرد .

جهش تحصيلي (تسريع ) يكي از برنامه هاي ويژه براي تيز هوشان است . كه كودك تيز هوش متناسب با    ظر فيت و توانايي ذهني خود پيشرفت مي كند.

جهش تحصيلي به اعتقاد معلمين و والدين كودكان باعث پشرفت كودك آنها درزمينه تحصيلي و اجتماعي مي شود .و نگرش مثبت نسبت به مدرسه دارند. و دوستان زيادي در مدرسه و اجتماع دارند(توكلي ,1377 ص14).

از روشهاي ديگر تغيير : شيوه استفاده از كلاس آزاد است در اين شيوه ايستگاهها و مراكز مختلف يادگيري ايجاد مي شود و برنامه درسي انعطاف پذير براي دانش آموز فراهم مي شود (گالا گر, 1367,ص 391).

  تغيير هاي اجرايي دوره متوسطه با دوره ابتدائي متفاوت است و نمي توان يكسان اجرا كرد زيرا مثلا در دوره دبيرستان چندين معلم براي تدريس هر درس وجود دارد . 2-ميان تربيت كادر آموزشي در دوره تفاوت وجود دارد. در سطح ابتدائي معمولا معلم كودك مدار است و مواد درسي را با كودك وفق مي دهد ولي در دبيرستان معلمين در زمينه رشته انتخابي شان آموزش پيچيده اي ديده اند و تعداد دانش آموزان بيشتر است 3-در سطح متوسطه تفاوتهاي بزرگي در توانايي و پيشرفت تحصيلي دانش آموزان وجود دارد  .

 در ايجاد برنامه هاي مخصوص تيز هوشان